EYVAZ TAHA - ایواز طاها
RIZA HƏMRAZ رضا همراز
ƏLIMÜHƏMMƏD BƏYANI علی محمد بیانی
هادی قاراچای- HADI QARAÇAY
« يادگيري ۲ زبان از دوران جنيني | آنا یارپاق | زبان ترکی یکی از زبانهای عرصه تکنولوژی اروپا گردید. »
دكتر سلام الله جاويد و وصیتنامه اش / رضا همراز
بوز آیي ۵, ۱۳۸۸
مرحوم دكتر سلام الله جاويد در سال ۱۲۷۹ شمسي در خلخال ديده به هستي گشوده در حدود ده سالگي به همراه خانواده به باكو مهاجرت كرد درسالهاي ۱۲۸۹-۱۲۹۰ در كلاس دوم مدرسه ي اتحاد ايرانيان واقع در بخش صابونچي با كو نام نويسي كرد. مدير مدرسه نام خانوادگي او را به مناسبت نام پدرش مدد، مدد اوف ثبت كرد و از همان زمان وي به مدداوف يا مدد زاده معروف شد اما بعدها نام خانوادگي جاويد را براي خود برگزيد. دكتر جاويد از سالهاي دانش آموزي و به ويژه پس از انقلاب اكتبر ۱۹۱۷ فعاليتهاي اجتماعي ـ سياسي خود را آغاز كرد و از سال ۱۲۹۷ به تدريس در مدرسه اتحاد ايرانيان که جاوید بعدها به نام حیدر عمو اوغلو مشتهر کرد؛ مشغول شد. اندكي بعد دوره سه ماهه ي تربيت معلم را گذراند و در مدرسه تمدن به مديريت همشهري خود مير جعفر پيشه وري به تدريس پرداخت و پس از كناره گيري پيشه وري به مديريت آن مدرسه منصوب گرديد.
او در همان ايام به گيلان سفر كرده و در نمايشي به منظور جمع آوري اعانه براي دانش آموزان تهي دست در رشت نقش ايفا نمود. همچنين در نمايشنامه ي شجاع الدوله نيز كه در باكو به روي صحنه رفت نقش شهيد شيخ سليم را بازي نمود. دكتر جاويد به زبانهاي تركي، روسي، فرانسه، انگليسي و فارسي آشنائي داشته. وي پس از ۸۶ سال زندگي تلخ و شيرين در ۲۸ آبان ۱۳۶۵ با زندگي وداع و بنا به وصيتش در قبرستان وادي رحمت تبريز آرام يافت. از وي تاليفات چندي به زبانهاي تركي و فارسي به يادگار مانده اند كه بخش عمده آنها چاپ و قسمت اندكي هنوز توفيق چاپ نيافته اند. دكتر جاويد از جواني به كارهاي سياسي علاقمند بود و چندين دهه عمر خود را در عالم سياست طي نمود. او كه در سالهاي ۱۳۲۴- ۱۳۲۵ شمسي يعني زمان حكومت ملي آذربايجان استاندار و وزير كشور بود خدمات چندي به شهر و ديار خود نمود. بعد از فروپاشي حكومت ملي مدتي گوشه نشيني و عزلت گزيد اما بعدها به امر تاليف و طبابت دل بست و مابقي عمر خود را به امور ياد شده طي نمود. او هميشه از چشم تيز بين ساواك به دور نبود و بارها و بارها وي را خواسته و به زندان يا تبعيد وادار كرده بودند. دكتر جاويد حتي در كنسرتي كه خواننده جهانشمول موسيقي آذربايجان رشيد بهبود اف در تهران اجرا كرده بود شركت كرده و بنا به خواهش و پيشنهاد وي رشيد يكي از آهنگهاي زنده ياد استاد علي سليمي را در خواست كرده بود. اين خواهش به مذاق ساواك خوش نيامده و در گزارش هايش مبني بر در خواست ياد شده به اين مهم! انگشت گذاشته بودند. پس از انفلاب پرونده قطور وي به مركز اسناد انقلاب اسلامي سپرده شده و حاليا طي شماره ۱/۲۰۵ در آن مركز نگهداري مي شود.
دكتر جاويد بعد از كناره گيري از عالم سياست عمده وقت و تاليفات خود را به تاريخ و فولكلور اختصاص داده بود. رشته و تاريخ مورد علاقه دكتر جاويد انقلاب مشروطيت بود كه در آن مورد چندين كتاب و جزوه از وي به يادگار مانده است. بعد از تاريخ معاصر عمده فعاليت هاي دكتر جاويد به تدوين و گرد آوري فولكلور غني آذربايجان بود. از وي سه كتاب در مورد رشته ياد شده چاپ و در دسترس است كه در اعداد بهترين كتابها و نوشتجات در مورد فولكلور مي باشند. وي در كنار اين كارها گاهي اوقات نيز به تاليف يا تدوين دستور زبان يا ساير مسائل ديگر مي پرداخت كه خوشبختانه قسمت عمده آنها چاپ و نشر يافته اند. او گاهي اوقات نيز از بيم ساواك نام خود را پنهان نگه مي داشت و با نام ديگري مي نوشت اما چه سود كه آنها نيز لو مي رفتند. از امضاهاي شناخته شده دكتر جاويد مي توان به اينها اشاره كرد.
۱- س. م. جاد (البته دکتر جاوید یک کتاب خود را که با همکاری مرحوم میر مهدی اعتماد ناطقی نوشته بودند به صورت اختصار اینطور در دل تاریخ ثبت کردند.)
۲- دكتر سلام الله جاويد
۳- س. جاوید
استاد شهريار وقتي خبر مرگ دكتر جاويد را مي شنود ناراحت گرديده و شعري را در رثايش مي سرايد كه چنين است:
دكتر جاويد ده گئتدي
دونيا عوض دگيشدي
هئيوا وئرن نار آلي
آما منيم قلبيمده
گئنيش يئرين دار آلي
(دكتر جاويد) ده گئتدي
يارالييام ، يار آلي
قوجا ؛ اجل مالي دير
كهنه ني سيمسار آلي
ساري چكيرتگه گلسه
سئل قاباغين سار آلي
آما اجل قاباغين
نه بئل نه بئلدار آلي
ياي جان آلا بيلمه سه
قيش گولو چار ـ چار آلي
يوخ دان كي بير زاد چيخماز
بهشتي ده وار آلي
سن واري ايثار ائله
دارليقي ايثار آلي
شهيد اول يار يولوندا
شهيد اولان يار آلي
آللاه يولوندان چيخان
نورو ساتار نار آلي
ايمان اولسا، آللاهين
ديليندن ايلغار آلي
من نه اوردا نه بوردا
هئچ بيلميره م هارالي
بولبول چهچه آلاندا
قارقا دا قار ـ قار آلي
قارا بخت داغا چيخسا
داغين باشين قار آلي.
تبريز دي ماه ۶۵
مرحوم استاد شهريار علاوه از اين مرثيه سنگ مزار آن مرحوم را در پنج بيت نوشته بودند كه ذيلا تقديم مي گردد:
جاويدين قبير داشينا
بو توپراقدا منم دوقتور (سلام الله جاويد) م
كي عومروم كئچدي آذربايجانه خدمت ائتمكده
كيتابلار يازميشام اوز لهجه ميزده آذري ديلده
دايانديم نعمتي تاپديديقجا شكر نعمت ائتمكده
وصيت ائيله ديم نعشيمده اوز شهريمده قويلانسين
باغيشلار دوستلاريم بونجا قبول زحمت ائتمكده
گذارين دوشسه بو قبره عزيزيم سنده آغرينما
منيم حقيمده بير كلمه دعاي رحمت ائتمكده
بو شعري (شهريار) يازميش او معروف شاعر ملي
اودا اولموشسه رحمت حقي دير بو همت ائتمكده.
بنا به وصيت آن مرحوم قسمت عمده كتابخانه ی وي كه به ۷۸۰ عنوان و نزديك به ۹۰۰ جلد بالغ بود به همت فرزندان برومند آذربايجان حسن مجيد زاده (ساوالان)، علي خالط آبادي و فرزند دكتر جاويد در مورخه ۲/۴/۷۰ به كتابخانه ی ملي تبريز انتقال و مورد استفاده عموم قرار گرفت. دكتر جاويد آرزو داشت كه كل كتابهايش را در كتابخانه ايي كه خود شخصا به نام حيدر عمو اوغلو نام گذاري كرده بود قرار گيرند ولي فسوسا كه اين آرزو علنا امكان پذير نگرديد. خود او زمانی در جزوه ای که به یاد حیدر عمو اوغلو انتشار داده بود راجع به کتابخانه ی بنام حیدر عمو اوغلو چنین نوشته بود… نگارنده به کمک عده ای در سال ۱۳۲۳ کتابخانه ای بنام حیدر عمو اوغلی تاسیس کرد. در حدود دو هزار جلد کتاب [شما در نظر آورید این آمار را در ۶۴ سال قبل که میزان سواد و خواندن نوشتن به نسبت جمعیت چقدر بزرگ بود] تهیه کرده مورد استفاده مردم قرار دادم ولی بعدا آنها را به آذربایجان انتقال داده قصد تاسیس کتابخانه ی عمومی بنام آن مرحوم را داشتم ولی متاسفانه کتابهائی که در استانداری بود؛ آنهائی که ارزش زیاد داشت حیف و میل شد و مابقی به تقاضای اینجانب به کتابخانه ی ملی تربیت انتقال داده شد. اكنون وصيت نامه دكتر جاويد براي اولين بار ذيلا درج مي شود.
وصيت نامه
مرگ حق است. هر كسي روزي متولد شده و روزي هم خواهد مرد.
محققين، حد متوسط عمر را فعلا هفتاد سال پيش بيني كرده اند. من به سن هشتاد و شش سال وارد شدم. از مرگ نمي ترسم. از عليلي مي ترسم. براي دشمنان خود نيز عليلي را آرزو ندارم.
بعد از ۵۵ (پنجاه و پنج) سال طبابت، دارائي قابل ملاحظه اي غير از دو دانگ خانه مسكوني ندارم آن هم بعد از مرگ، طبق قانون بيشه بين وراث موجوديهاي ديگر اگر باقي مانده باشد تقسيم شده، ثلث آن براي تكميل و دوام كتابخانه بنام حيدر عمو اوغلو به كتابخانه ملي تبريز اهدا خواهد شد و خرج چاپ قرآن كريم با تفسير شيخ عبدالكريم قاضي بادكوبه بشود. از وراث اگر در ايران باشند و از حاج ستار آقا حياتي خواهشمندم به وصاياي زير عمل نمايند.
۱- جنازه مرا در تبريز و در گورستان وادي رحمت در آرامگاه خانوادگي دفن نمايند.
۲- مايل نيستم براي من مجلس ختم گرفته شود. مخارج آن به مستحقين داده شود.
۳- ثلث اثاثيه قيمت دار، جهت تكميل كتابخانه [حيدر عمو اوغلو]و چاپ قرآن خرج شود.
۴- لباسهاي شخصي اينجانب به مستحقين داده شود.
۵- لوازم طبي من به محصل يا محصلين بي بضاعت دانشكده طب تهران يا تبريز داده شود.
۶- براي دفن و كفن خود ده هزار تومان با يك سكه بهار آزادي در پيش حاج ستار آقا حياتي امانتا گذاشته ام كه مصرف شود. ضمنا مبلغ پنج هزار تومان در صورت كسري مخارج دفن و كفن در پيش آيت اله چرندابي بطور امانت موجود است كه عنداللزوم استفاده شود.
تكميل وصيت نامه
۱- چون بيگه خانم فوت كرده است [این بانوی فداکار که با دکتر جاوید همکار بود در تیر ماه سال ۶۴ وفات و در مقبره خانوادگی در قبرستان وادی رحمت تبریز آرام یافت.] و اثاثيه خانه توسط اينجانب و بيگه خانم تهيه شده است بين وراث تقسيم شود.
۲- اثاثيه ايكه زينب «همسر جديدم» با خود به خانه آورده عينا به مشار اليها مسترد گردد. (توضيح اينكه صورت آنها عينا برداشته شده و در پيش زينب موجود است)
۳- مهريه زينب طبق عقد نامه اگر تا مرگم پرداخت نشده باشد به مشاراليها پرداخت گردد.
۴- بعد از مرگ من، اگر زينب مايل شد در خانه بماند تا تعيين تكليف قطعي خانه (متعلق به من و بيگه خانم) بماند و در دو اطاق با متعلقات زندگي نمايد.
نظارت به كتابخانه اهدائي به كتابخانه ملي تبريز با دوستان زير است:
حاج ستار آقا حياتي ـ آقاي شيدا ـ آقاي محمد علي فرزانه ـ آقاي مهندس موحدي پور و يكي از پسران كه در ايران باشند.
۵- اينجانب آقاي مهندس ايوب موحدي پور را بعنوان وصي تعيين مي نمايم.
دكتر سلام الله جاويد ثابت
۲۱/۵/۶۵
چون شعر استاد شهریار به یاد دکتر جاوید تقدیم گردید در این سطور شعر ا.حکیمیان که از شعرای توانای زنجان و عضو هیئت تحریریه ی روزنامه ی آذر زنجان بود و شعری به یادش سروده پس از ۶۳ سال تجدید چاپ می شود:
دکتر جاویده اتحاف
اوزکی قویدو نهضت و عصیانه آذربایجان
ظلم کاخین ایله دی ویرانه آذربایجان
گوردون آخر کاسه صبرین نئجه لبریز ائدیب
گئتدی دور محنتین پایانه آذربایجان
قرن لر ظلم و اسارت پنجه سیندن اینلیوب
دوزدو هر بیر محنت دورانه آذربایجان
بو بهشتی اولکه نی بی رحم لر ویران ائدیب
فی الحقیقت دوشدو بیر نیرانه آذربایجان
صبردن ؛ خون جگردن باشقا عاید اولمادی
یئتمه دی صبر ایله بیر درمانه آذربایجان
بینوالر آهی آخیر یاندیریب دشمن لری
اوز گتیردی نهضت و عصیانه آذربایجان
خشمناک اولموش آلیب جانین اله آلمیش سلاح
ال آپاردی خنجر و پیکانه آذربایجان
قان توکوب عصیان ائدیب دردینه درمان آختاروب
انقلاب ایله چاتیب بیر یانه آذربایجان
ملتین دشمن لری تهمت ویریب بو اولکه یه
آدلانیب دیر خائن و بیگانه آذربایجان
دشمنین طبعا سلاحی تهمت مستانه دور
باخمادی اصلا بئله عنوانه آذربایجان
سایمادی دشمن نئجه بد نام ائدیر بو اولکه نی
سیر ایله خصمی گتیردی جانه آذربایجان
جان نثار ائتمکده مشهور جهان اولموش بو گون
تا گتیردی عالمی حیرانه آذربایجان
هر فداکارلیقدا دشمن تیرینه جان گوستریب
تا دایاندی شیر تک مردانه آذربایجان
شمع آزادلیق ایشیق سالمیش دولاندی دوررونه
باشدا مشعل دار چون پروانه آذربایجان…
تا کی اوستانداریمیز دوقتور سلام الله دور
وار اومیدیم تا دونه رضوانه آذربایجان
جاودان و جاودان و جاودان جاوید قال
ای آدین دوشموش بوتون دستانه آذربایجان.
نوشتجات دكتر جاويد را مي توان به چهار گروه تقسيم نمود:
۱- پزشكي ۲- تاريخي۳- زبانشناسي ۴- فولكلور۵- متفرقه
پزشکی:
۱-۱- راهنماي بهداشت و معالجه
۱-۲- ضعف اعصاب و سستي روان
۱-۳- استعمال دخانيات و سرطان (اين اثر به عربي نيز ترجمه و در روزنامه ي، الغري، و به طور جداگانه در نجف چاپ شده است.
۱-۴- نقرس و ديابت
۱-۵- اصول پرستاري
۱-۶- سلامتي كودكان را حفظ نمائيد
۱-۷- تراخم و عوارض آن
۱-۸- گلچهره چرا مرد (خطر ديفتري)
۱-۹- راهنماي پرورش كودكان
تاريخي
۲-۱- صفحات مصور از تاريخ مشروطيت ايران
۲-۲- دو قهرمان آزادي
۲-۳- فداكاران فراموش شده آزادي – تهران اسفند ۱۳۵۸
۲-۴- نهضت مشروطيت ايران و نقش آزادي خواهان جهان
۲-۵- برگزيده وقايع تاريخ مشروطيت ايران و مقدمات آن
۲-۶- گوشه اي از خاطرات نهضت ملي آذربايجان
۲-۷- نهضت ملي آذربايجان حاقيندا آمريكا خارجه وزارتينين مكتوبلاري
۲-۸- طاغوتي دوره سيندن خاطره لريم
۲-۹- ايران سوسيال دمكرات (عدالت) فرقه سي حقينده خاطره لريم
۲-۱۰- فضولینین گنجلیگی (جوانی فضولی)
زبانشناسي
۳-۱- آذربايجان ديلينه مخصوص صرف و نحو ( جاد )
۳-۲- خود آموز زبان آذربايجاني ـ تهران مرداد ماه ۱۳۴۳
۳-۳- آذربايجان ديل بيلگي سيندن يازي قايدالاري
فولكلور
۴-۱- نمونه هاي فولكلور آذربايجان دو جلد ـ تهران ۱۳۴۴
۴-۲- تاپماجالار
۴-۳- آذري فولكلور صفحه لري (جزوات كوچك كه در دي ماه سال ۱۳۵۹ يكجا چاپ و نشر شده اند)
متفرقه
۵-۱- دوستلار گوروشو (ادبيات اوجاغي) ـ با مشاركت و همكاري حسن مجيد زاده (ساوالان)
آثار چاپ ناشده
۶-۱- تلخيص تاريخ مشروطيت ايران
۶-۲- مشروطيت ايران و صابر طاهر زاده
۶-۳- مجموعه مقالات تركي
۶-۴- مجموعه مقالات فارسي
۶-۵- بخشي از خاطرات
منابع و ماخذ
۱- ماهنامه ی پيك آذر ـ سال اول ـ شماره ۳ ـ اسفند ۱۳۷۹ (گوشه اي از اسناد ساواك در مورد يك كتاب ـ خود آموز زبان تركي/ عليرضا صرافي صص ۲۶-۲۷
۲- ديوان تركي استاد شهريار ـ به كوشش اصغر فردي، نشر الهدي ـ تهران
۳- دانشنامه جهان اسلام ـ ماده دكتر جاويد به قلم رحيم رئيس نيا
۴- رويت و مطالعه بعضي از كتابهاي دكتر جاويد
۵- يادداشتهاي شخصي
۶- دو قهرمان آزادی ـ شرح حال حیدر عمو اوغلی. س. جاوید ـ ص ۴۰
۷- روزنامه آذر ـ منطبعه ی زنجان ـ شماره ۴۷ ـ یکشنبه ۲۲ تیر ۱۳۲۵
بؤلمه لر: تاریخ |
بوز آیي ۶-ي, ۱۳۸۸ چاغ ۱۲:۳۵ آ.خ
[…] دكتر سلام الله جاويد و وصیتنامه اش / رضا همراز […]
بوز آیي ۶-ي, ۱۳۸۸ چاغ ۲:۳۲ آ.خ
سالاملار و سئوگیلر
بویورون
بوز آیي ۶-ي, ۱۳۸۸ چاغ ۵:۳۸ آ.خ
selam bey
sizi bir yeni shere qonaq chagiriram
sag olun
گولن آی ۲۷-ي, ۱۳۸۹ چاغ ۷:۴۹ آ.خ
سلام یازدیخلاریزا گوره سیزده ن چوخ تشککور ائدیب و مومکون اولسا دوکتور جاویدین قبیر آدرسینی ایمیلیمه گونده رین