سون یازیلار

سون گؤروشلر

آرشیو


« paltakda bazar günləri “sözün sözü” adlı otağımız olacaqdır. | آنا یارپاق | باش اوجا ائلیمین سیرداشی رضا همراز / اکبر قدیمی »

تبريزده قورخو گؤتورمه دبلرينده شامان ايزلري / توپلايانلار: علي برازنده تورک- پينار شاکري

قويروق دوغان ۱۳, ۱۳۸۷

بو مقاله باکودا قورولان”۵- جی اولوسلار آراسی فولکلور سمپوزیموندا” سونولوب.
قورخو اينسانلا يارانيب، ياشاييب، ياشاياجاق. قورخو اينسان اوچون دردلر تؤرتميش، ياشام بويو اينساني چتينليکلره اوغراتميش. اينسانلار قورخونو آرادان قالديرماق اوچون زامان-زامان اؤزلري نين کئچميشدن قالان دبلرينه داياناراق ياشاملاريندا بو سورونا غلبه چالميشلار.
بو آرادا تورک خالقي نين دونيا گؤروشونده شامانيزم دوشونجه سي طبيعتين ياشامدا اؤنملي اولدوغو اوچون، هر شئيين، کؤکو دوغادان اولدوغونو بيلميشلر. اولو بابالاريميزين ياشاملاريندا طبيعت ائلئمانلاري اؤنملي يئر توتوب بو گونه کيمي گليب چاتان دبلريميزده، گلنکلريميز، دوغايلا باغلي اولان ائلئمانلا سايغي ايله آد آپاريليب. ناغيللاريميزدا، دونيا گؤروشلريميزده، طبيعتين خالقيميزلا سيخ-سيخ باغليليغي وار. شامان دوشونجه سينه داياناراق تورک خالقي قورخونون قايناغي ساييلان دوغادان يارارلاناراق ” تورکه ساياق ” درمانلارلا اوز گتيرميش شامانچيليق اينانجينا باغلي اولان قورخو گؤتورمه لر تاريخ سوره سينده کئچميش گلنکلر اوزو ايله بو گونه چاتديرميش، بو گون مودئرنلشميش، بير آز ايسلامي بزک گؤتوره رک خالقيميزين ياشاميندا ايشله نيلمکده دير.
اؤرنک اولاراق تبريزده بندچي آدلانان اؤزل بير طايفا، شامانلارا تاي اونلاردا قان باغي اولماليدير. بندچي اولماق اوچون هر کسه ايجازه وئريلمز. تکجه اؤز ايچريلرينده اولان آداملار بو ايشين داوامچيسي اولا بيلر. شامانلارا تاي اؤزل خوصوصييتلره صاحیب اولان و عاييله‏دن بيريسي اولماليدير.
باشقا بير ايز بندچيلرين ايچريسينده اولان پالتارلارينا تاخيلان مینجوقلار و يا قورخان کيشيلره وئريلن تاخمالاردير کي دئمک اولار بودا شامان اينانجي نين گئييم و گييسيلرينه باغليدير.
تبريزده قورخو گؤتورمه يؤنتملري نين بير چوخو شامان اينانجيلاري ايله ياخينليغي و باغلي اولدوغو آيدين شکيلده گؤرونمکده دير، اؤرنک اولاراق شامانلارين جوببه لري نين پارچا-پارچا اولدوغو کيمي بير قورخو گؤتورمه يؤنتمينده يئددي نفر آداشدان پارچا آلينيب قورخانا پالتار تيکيلمه سي ده باغليليق يارادير. خاطيرلاتماق گره کير باشقا بير اينانجا گؤره هرکيمين اوشاغي اولوب بير آز زاماندان سونرا اؤلسه، بئله بير نذر ائده لر کي آدلاري فاطيمه اولان قيرخ بير نفردن پارچا آليب اونلاردان گله جکده اولاجاق اوشاغينا کؤينک تيکديرسينلر. بئله ليکله او اوشاغا هئچ بير ظفر توخونماز، اوشاق ديري قالار. بو پالتاري ساخلاييب بير آيري آدامين دا بئله بير ايستگي اولسا بو کؤينگي اونون اوشاغينا وئرللر. گؤروندويو کيمي گئيسي و اوست پالتاري شامانلارين جوببه لري نين عئيني اولوب اونلارا تاي ساييلير.
قورخو گؤتورمه ايشينده ان اؤنملي شئيلردن بيرده اوخونان اووسونلار و دوعالاردير کي بو دوعا و اووسونلارين سؤزلري چوخ ديرلي، دوشوندوروجو سؤزلر ايچريسينده دير. سؤزون و آدلارين کئچديگي اووسونلار سانکي بير گوچه باغلي اولوب شامانيز ده اولان گؤي، يئر آلتي دونيالار ايله ايلگيليدير. حتّی رنگلرين ده بو اووسونلارين ايچريسينده اؤزل بير يئري واردير.
قيرخ ساييسي شامان دوشونجه سينده اؤنملي، قوتسال اولدوغو کيمي، قورخو قؤتورمه ده ده ايزين سوردورموشدور. قورخو گؤتورمه ايشلمينده قيرخ يا قيرخ بير کيشي نين آدي، قيرخ قوزا پامبيق، قيرخ بير پارچا تيکه سي، يؤنتملرده قيرخ ساييسيني گؤرمک اولار. بيريسي نين قيرخين قؤتورمک، قيرخليغين تؤکمک يئنه ده شامان اينانجلارينا باغليدير.
شامان اينانجيندا قوربان کسمک اولدوغو حالدا، قانسيز قوربانلاردا واريميش. ساچ، ديرناق، اوددا يانديرماق کيمي مراسيملر شامانيزميده اولدوغو حالدا اينديسه قورخو گؤتورمه دبينده قورخان آدامين ساچين، ديرناغين، پالتارلاريندان بير پارچاسين يانديرماق يا خوش قوخولو بيتگيلر اؤزلليکله اؤزيليکدن فايدالانماق اسکي دؤنملردن قالان ايزلردير.
يوخاريدا يازديقلاريم کئچميشدن قالان دولغون تورک اينانجي نين بير کيچيک بؤلومودور. بو زنگين وارليغيميزين اؤزلليگي يوردوموزون هر بؤلگه سينده دبلرين چئشيتلي اولدوغودور. اسکي دن قالان گلنکلريميزله بنزنميش فولکلوروموز قورخو گؤتورمه تبريز و چئوره سينده کي شهرلرده اؤزونه گؤره اؤزلليگي وار. اينديسه تبريز شهرينده قورخو گؤتورمه لردن نئچه سين ايضاح ائديريک:
۱. دوا پولو
بير سيکک( دمير پارا) گؤتوروب قورخان آدامين باش- گؤزونه سورتوب سونرا دوعاني اوخويارلار،
سونرا پولو وئره لر قورخان آدام بو پول ايله بير يئمه لي آلسين. اَير کيچيک اولسا يئمه ليني بؤيوکلري اونا آلارلار.
۲. آچار
قورخان آدامين قؤرخوسون گؤتورن بير آچار گؤتوروب آچاري قورخانين بوتون بدني نين برک يئرلرينه سورتر، آچاري سورتن حالدا
” ياسين ” سوره سين اوخويار. سونوندا آچاري قؤرخانين ديسلري نين آراسينا قويوب ديشله مه سين ايستر. آچاري ديشله ديکدن سونرا، قورخو گؤتورن آچاري تولازلاييب دئير: قورخونو آتديم قئتدي.
۳. پامبيق
قورخان آدامي کورگي اوسته اوزالديب بير اؤرتوک اوستونه چکه لر. پامبيغلاري قوزا-قوزا ائيله ييب. اؤرتويون اوستونه دن آدامين باشيندان آياقلارينا قدر دوزللر. سونرا پامبيقلاري آياق باشدان باشا کيمي يانديرالار.
۴. پامبيق
قيرخ بير آدامين آدينا پامبيقلاري قوزا-قوزا ائله ييب آدلارين دئيه-دئيه پامبوغلاري دوراياللار. سونرا قورخان آدامين باشي اوستونده پامبوغلاري بير قابا تؤکوب، پامبوغلاري دولايارلار.
۵. زي
گجه زيي قورخان آدامي نين ياسديغي نين آلتينا قويارلار. سونرا صاباحيسي بير ميس مژمئييني داغلاييب، زيي اونون ايچريدسينه آتارلار. زي اريگيب شکيل توتار. زيين اريگيب شکيليندن بيلرلر کي ندن قورخوب. زي سويودوگدان سونرا بير پارچاسين قپرخان آداما وئريکلر تا آپارسين قورخدوغو يئرده داباني نين آلتينا قويسون. زيي داباني نين آلتيندا ازن زامان دئير: قورخومو بوردا قويدوم،قادا-بالا (بلا) مندن گئتسين.
۶. زي
گجه زيي قورخان آدامي نين ياسديغي نين آلتينا قويوب صاباحيسي قورخانين باش بارماغي نين ديرناغين، باشيندان بير نئمه تئل توکو و آلت پالتاريندان بير پارچاسين قئيچيله ييب زييله بيرليکده اودا يانديراللار.
۷. دوز
گئجه دوزو قورخان آدامي نين ياسديغي نين آلتينا قويوب. ياسديق آلتينا داش دوز گويولار آما نارين دوزدا اولار. سحر چاغي قورخان آدامي قاپي آستاناسينادا اوتوردوب اوددا قيزارميش قابا دوزو تؤکللر. دوز اريگيب شکيل تاپار، دوزون شکليندن ندن قورخدوغونو بيلرلر. بئله ليکله قورخولوغو تؤکولر. بعضي يئرلرده اريميش دوزو سو يا تؤکه لر، سو ايچينده شکيل تاپان دوزون سويوندان قورخان آداما وئريلر.
۸. قند
قورخان آدامين قؤرخوسون گؤتورن بير قند گؤتوروب قندي قورخانين بوتون بدني نين بندلرينه سورتر، قندي سورتن حالدا
بو سؤزلري دئيه لر:
يئتميش ايکي ميلته
يئتميش ايکي ماللايا
يئتميش ايکي قونشويا
دوعا پولو چيخيرام
دئديکدن سونرا قندي وئرللر قورخان آدام يئير.
۹. يومورتا
بير يومورتاني قورخان آدامين قيرخ بير دؤنه باشين، قيرخ بير دؤنه اورگي نين باشينا، قيرخ بير دؤنه بئلي نين آراسينا ياواشجا وورارلار. يومورتاني ووران زامان قيرخ بير نفرين آدين دئيرلر. سؤنرا يومورتاني قورخانلا بيرليکده اوچ يولا آراسينا آپاريب آتارلار. يومورتاني آتديقدان سونرا آتان يئره باخمازلار سونرا دئيرلر: ” آللاه درديمي، بلامي بوردا قويدوم ” .
۱۰. مؤو آغاجي
قورخان آدامين بويونجا بير مؤو آغاچين کسيب، بير آغ پارچايا دولاييب، آپارارلار قبريستانليقدا اؤلو کيمي گويلارلار. قويلايان زامان اوچ دؤنه دئيرلر: اؤلو قويدوم، ديري گؤتوردوم.
۱۱. ورک باغلاما
چوخ بتر قورخان آدام ايچين بو ايش گؤرولور. تبريزده اينديليکده بير کيشي بير خانيم اورک باغلاما ايشين گؤرور. بو قورخو گؤتورمه تکجه خانيملار آراسيندا اولور. اورک باغلاما ارکک آداملاري قبول ائله مز. بير تازا قويون اورگين گتيريب، اوره يه قيرخ بير دانا ايينه باتيريلير. بو اورک گرک ائله اولا کي پرده سينه پيجاق ديمه سين. قيرخ بير آدامين آدين دئيه دئيه ايينه لري اوره يه سانجيلار. سونرا يئددي رنگ ساپ اوره يه دولاييب، اورگي بير گؤودوش ايچريسينه قويوب، آپارارلار قبريستانليغا. يئددي قبير ساييب سونونجو قبيرده گولدوشو قويلايارلار.
گويلاديلقدان سونرا دئيرلر: قورخومو بوردا قويدوم.
۱۲. ساعات
قورخان آدامي کورگي اوسته اوزالديب، بير ساعاتي قورخانين باشينا دولانديرارلار. سونرا قورخانين يئددي طرفينده ساعاتي يئره وورولار. وورا-وورا دئيرلر: بير، ايکي، اوچ، دؤرد، بئش، آلتي، يئددي، قادا-بالا سندن دئتدي.
۱۳. يئددي فاطيمه
يئددي نفر کي آدلاري فاطيمه دير، هر بيريندن بير تيکه پارچا آليب، بو پارچالار دان بير کؤينک تيکرلر. بو کؤينگي قورخان آداما گئيديررلر کي اوندان سونرا قورخماسين.
۱۴. اوزرليک
قورخان آدامين قورخولوغون گؤتورمک اوچون، يئددي قاپيدان چؤپ گؤتوروب اوزرليکله بيرليکده قاريشديريب، قورخان آدامين بايشنين اوستونده يانديرديقدان سونرا، اوچ يول آراسنا آتيب آياقلايارلار.
۱۵. دوز
قورخان آدامين تئز قورخوسو تؤکمک اوچون اونا دوز يالاديب، کيچيک اوشاق اولسا کيش توتدوراللار.
۱۶. قانناما
قورخان آدامين يانيندا بير قره خوروز کسيب، خوروزو کسمه دن قورخانين باشينا دولانديريب اونون قانيندان قورخانين ديرسکلرينه، بئلينين اورتاسينا، آنلينا ياخيب بعضاً بير آزدا قورخانين داماغينا سورتللت. بعضاً خوروزون چيي اتيندن قورخانا يئديردللر. بئله ليکله قورخاني قانلاييب قورخوسو تؤکولر.
۱۷. قانناما
قورخان آداني بير بؤيوک تشت ايچينده اوتوردوب، سويوندوروب قارا تويوغو اونون باشي اوسته کسيب، قانين اوستونه تؤکرلر. قورخان آدام قادين اولسا اوستونه چاديرا چکرلر. کسيکدن سونرا قورخولوغو تؤکولر. بو تويوقو کسيب اتين سئيييد ماللايا وئررلر.
۱۸. بچيليک
تبريزده بچيلر (بندچيلر) آدلي بير طايفا واردير کي هاميسي قرþ-چيلردانديرلر. اونلارين ايشلري تکجه قورخو گؤتورمه دير. قورخان آدام بچييه گئتديگينده اؤنجه قورخانين بير آز بدنين سيغارلاييب، سونرا بئلينده اولان بير نئچه دامار ،اوودوقدان سورنرا بير دوعا يازارلار.
دوعالار اوخونولماز و بلي اولمايان شکيللردن عيبارت اولار. آما بو يايلارؤزلري نين دئديگينه گؤره چوخ ديرلي دير.
به چيلر بعضاً قورخان آداما دوعا ايله بيرليکده اوزيليکده وئررلر. بو دوعالار اوچ بؤلومده اولار. دوعالار تووسييه اولونار کي آچيليب اوخونماسين (زاتن آچيلسادا اوخونولمازديرلار).
يازديقلاري پيتيکلرين بيرين دئيه لر کي سويا سالينيب ايچيلسين، او بيرينده اوزيليکله بيرليک ده يانديريلسين، سونونجونو دا قورخان آدام پالتارلاري نين بيري يانينا سانجاقلاييب اؤزو ايله ساخلاماليدير. چوخ زامان بو دوعالار پالتارين گؤرونمه يهن يئرلرينه تيکيلر.
بچيلره شنبه و چرشنبه گونلري گئديلر. بو گونلر بچييه گئتمک ياخشي و تاثيرلي اولار. بچيلر فرق ائله مز کي کيشي اولا يا قادين هر ايکيسينه ده باخار آما معمولن کيشيلره کيشي بچيسي و قادينلارا قادين بچي باخار. بعضاً بچيلر خسته لره قورد الي ده چالارلار.
۱۹. قورگوشوم تؤکمک
قورگوشوم توکمه قورخولوغون گؤتورمک اوچون آغ بيرچکلر قوجا خانيملار طرفيندن اولار. قورخان آدامين باش اوسته بير نئچه نفر آغ اؤرتو توتولوب سونرا بير سو قابي باشي اوسته ساخلانار. قورگوشومو اريديليب درهال سويا تؤکرلر. گورگوشومون سويا تؤکولمگيندن قورخان آدام ديسکينيب قورخوسو توکولر. قورگوشومون سودا شکليندنده ندن قورخدوغونو تاپاللار. قورگوشوم تؤکن آدام بوتون زامان دوعا و باشارديغي قوران آيه لري اوخويار.
۲۰. موميار
مکّه دن گتيريلن ساري رنگيده بال مومونا بنزر بير آغاج کيکيگه سي دير. نوخود قدر، قورخان آدامين گئجه ياسديغي نين آلتينا قويولوب صاباحيسي گون اوچ بؤلوب، اوچ گون دال-با-دال يئييلير.

گؤروندوغو کيمي خالقيميزين طبيعت اولايلاري نين ندنيني بيلممه لري اوچون، گؤردوکلري ايشلر حئيرت وئريجي شکيلده بول و چئشيتليدير. بو کيسا آراشديرمادا خالقيميزين هر بير آلانينا گيرميش و بوتون ائيلملريني، داورانيشلارينا يؤن وئريجي نيته ليک قازانميش اينانج سيستئمي ايچينده يئر آلير ايشلره يئر وئرديک.
هر حالدا بورادا چاليشديک تئبريزده اينديليکده بئله اولان قورخو ايله باغلي اينانجلاري و درمانلارين بير پاراسين تانيداق.
—
www.hbayat.com

بؤلمه لر: ادبیات, فولکلور و ائل ادبیاتی |

گؤروشلر