سون یازیلار

سون گؤروشلر

آرشیو


« گؤيه ميللَنميش چرپلنگ، یوخسا پاليچيغا اوتورموش گمی / ایواز طاها | آنا یارپاق | شاعر زنجاني ”آ‎غ آتيم“ را دوباره زين كرد »

تیلیم‌خان جاهلیت دؤنمی‌نین شاعیرلری کیمی و …/ سید حیدر بیات

قیروو ۳, ۱۳۸۶

۱
«جاهلیت شعری» عربلرین اسلامدان اؤنجه شعرلرینه دئییلیر. حناالفاخوری عرب آراشدیریجی‌سی‌نین نظرینجه جاهل سؤزجویو بورادا «بیلمه‌ین» آنلامیندا دئییل، بلکه ده «شجاعتلی» و «ایگید» آنلامیندا گلیر.
باتی ادبیاتیندا دا «حماسه دؤنمی»-ندن آد چکیلیبدیر و ها بئله تورک ادبیاتیندا اوغوزنامه‌لرین ایکینجی قاتمانی، بارتاتوآ - موداوانین (افراسیابین)حیاتینا عایید اولان بؤلوم حماسه دؤنمی آدلانا بیلر. ۱ (b. ercilasun, türk dili tarihi, s ۵۶)
آذربایجان خالق دیلینده دلی‌قانلی جاوانا جاهال دئییلیر، بلکه ده بو الفاخوری‌نین سؤزونو داها تثبیت ائتسین، اولسون کی قوزئی‌ده دئییلن گمراه سؤزجویونون داها بونلارین هئچ بیریسینه دخلی یوخدور.
آنجاق بونلار هامیسی سؤز گلیشی قلمه آلیندی و تیلیم خانی عربین جاهلیت دؤنمی‌نین شاعرلرینه نییه بنزه‌تدی‌ییمی آچیقلایاجایام.
عرب جاهلیت شاعیرلرینه منسوب اولان شعرلر حاقدا چوخلو متضاد تئوری‌لر وار. بورادا تئودور نولدکه، آلوارت دراین، اشپرنگر، ولهوزن، زاکوب، طه حسین و فواد سئزگین کیمی بؤیوک آراشدیریجیلار نظر وئریب‌ و هره‌سی بیر هاوا چالیبلار.
طه حسین میصیرلی دوشونور سونرالار سؤزونو دئییشسه‌ده اولده بو شعرلرین دوغرو اولدوغونو بوسبوتون دانیب و عرب دونیاسیندا قالابالیق یاراتدی. آنجاق سون سؤزو بو ساحه‌ده بؤیوک تورک آراشدیریجی‌سی فواد سئزگین دئییب‌دیر. سئزگین عرب جاهلیت شعری‌نی قبول ائدیر و یازیر: بیر سیرا شاعیرلره منسوب اولان جعلی شعرلره رغمن عرب شعری جاهلیت زامانیندان آز دا اولسا قلمه آلینیرمیش و سونرا بنی‌امیه زامانی بونلارین دیوانلاری همان الیازمالاردان و اونونلا یاناشی آغیزلاردان ییغیلیب‌دیر. .(فواد سزگین، گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ترجمه محمد رضا عطایی، صص ۱۸۸-۱۹۷)

دوکتور گونئیلی سایین امیری‌نین توپلادیغی تیلیم خانین دیوانی (ج۱) یازیر: «او [کمالی] چوخلو بیاضلار…و سینه‌لرده اولان تیلیم خانا منسوب شعرلری توپلاییردی» و «مهندس امیری‌نین قایناغی داها آرتیق مره‌غئی و اطراف کندلرین اهالی‌سینین سینه‌ دفترلری، هم ده دیل‌لردن یازدیقلاری قایناقلاردیر»(حکیم تیلیم خان دیوانی، صص ۱۴،۱۵،۱۶)
*
دوغرودور مین دؤرد یوز ایل اسلامدان بری تیلیم‌خانین شعرلری‌نین طالعی عربین اسکی شاعیرلری‌نین طالعی ایله عین‌دیر، اولسون کی تیلیمین شعرینده جهل و حماسه یئرینه لیریکا و حکمت‌دن سؤز گئدیب‌دیر.

۲
جاهلیت دؤنمینده، عرب دونیاسیندا نثردئیه بیر شئی یوخدور. حتی اوندان دا سونرا یئنه قورآن‌دان باشقا بیزه چاتان اثرلرین ایچینده نثر اولسا دا شفاهی ادبیات ساییلیر.
مثلن پیغمبردن چاتان راویتلر شفاهی شکیلده دئییلیب سونرا یازیلیب و ها بئله نهج البلاغه.
پیغمبردن قالان مکتوبلاری دا عین حالدا شفاهی نثر کیمی قید ائتمه‌لی‌ییک چون کی حضرت پیغمبر (ص) بونلاری یازماییب بلکه یازدیریب‌دیر.
عرب نثری ایکی قرن سونرا جاحظ (اؤلوم ایلی ۲۵۵) کیمی یازارلارین الی ایله گلیشب تکامل تاپا بیلدی. آنجاق جاحظ امام علی‌نین (ع) سؤزلریندن تاثیر آلدیغینی دئییب‌دیر.
گونئی ادبیاتیندا دا نثردن سؤز آچماق بیر آز چتین ایشدیر. بو حاقدا دوکتور طاهانین گئنیش و اطرافلی باخیشلارینی «شعر وارلیغین ائوی‌دیر» کیتابیندا ایزله‌یه بیلرسیز. نه ایسه همین نظرلرده چوخلو شفاهی شکیلده (مصاحبه و چیخیش) دئییلیب سونرا یازی‌یا کئچیب‌دیر.
بللی اولان تکجه تیلیم خان طالعی دئییل بلکه ده گونئی بوتونلوکده مین ایل اؤنجه‌نی یاشاماقدادیر. بو دورومدا تیلیم خان، حکیم هیدجی و محمد باقر خلخالی‌نین شعرلرینده گئدن ترکیب‌لر و یئرلی‌ سؤزلر بیزیم ادبیات و نثریمیزین زنگینلشمه‌سینه چوخلو یاردیم ائده‌جک‌دیر. گنج یازارلار و شاعیرلر تکجه بو باخیمدان دا اولسا بو اوچ شاعیرین شعرینه بیر داها دا دقت ائتمه‌لی‌دیرلر .

اتک یازی:
۱. بارتاتوآ - موداوانین شخصیتی دیوان لغات الترکده گلن آلپ ارتونقا، قوتادبیلیغ‌ده تونقا آلپ ار و شاهنامه ده گلن افراسیاب ایله تطبیق اولونور. افراسیاب همان آلپ ارتونقا اولموش و کاشغارلی بونو تصریح ائدیبدیر.

یازیدان سونرا:

فواد سئزگین حاقدا بورادان معلوما آلا بیلرسیز.

بؤلمه لر: ادبیات |

۳ گؤروش یازی: “تیلیم‌خان جاهلیت دؤنمی‌نین شاعیرلری کیمی و …/ سید حیدر بیات”

  1. اسداله امیری دئییر:
    قیروو ۳-ي, ۱۳۸۶ چاغ ۱۰:۴۵ گ.ؤ

    سلام
    سیزین یازیلارینیز و دوشونجه نیز منه یول گؤستری و قیلاووزدور.تانری ایسدرسه حکیم تیلیم خانین۲-ینجی جیلدی،تورکمان ماحمود،عاشیق رضعلی،اکبرخان رزاقی و باشقا ساوالی تورک (ایراق-عجم)شاعیرلرین شعرلری ییغیلیب یاییلماقلا،گوزل وطنیمیزین معنوی وارلیغینین نه قدر درین و زنگین اولدوغونو بیر گوشه سی گوستریلجک.

  2. links for 2007-10-26 « تورک دونیاسی Türk Dünyası دئییر:
    قیروو ۴-ي, ۱۳۸۶ چاغ ۱۲:۲۶ آ.خ

    […] تیلیم‌خان جاهلیت دؤنمی‌نین شاعیرلری کیمی و …/ سید حیدر بیات تیلیمین شعرینده جهل و حماسه یئرینه لیریکا و حکمت‌دن سؤز گئدیب‌دیر (tags: Telim-Xan/TelimXan Sava/Save) […]

  3. Urmu » Archive » تیلیم‌خان جاهلیت دؤنمی‌نین شاعیرلری کیمی و …/ سید حیدر بیات دئییر:
    قیروو ۴-ي, ۱۳۸۶ چاغ ۲:۱۲ آ.خ

    […] hbayat.azerblo… […]

گؤروشلر