سون یازیلار

سون گؤروشلر

آرشیو


« قوتلو اولسون | آنا یارپاق | خود کرده را تدبیر نیست / عباس عبدی »

آنا ديلی‌ميزين ايلکين مودافعلری / نوید محمدی

قويروق دوغان ۶, ۱۳۸۶

هر کيمسه يه اؤز آنا ديلی شيرين گلر . بو ديل بير کيچيک قبيله ديلی اولورسا اولسون ؛ دونياني، اؤزونون و دانيشانلارينين قودرتيله بوروين بير ديل اور اولسون . آنجاق داهی لر دئميشکن آنا ديلی ، شيرين اولی.

بيزيم شاعيرليميزده ناريخين مختلف دؤورلرينده آنا ديلي‌ميزه اؤز ماراقلارين گؤستريبلر و حتی حياتلارين اونو اؤز ياراديجيليقلاريلا گوجلنديرمکده صرف ائديبلر . بو شاعيرلرين آدلاري سای و حسابا گلمز اونلاردان

احمد پاشا ، عاشيق پاشازاده ، عشقی ، عطائی ، آتالار سؤزو اثرينين صاحيبی شمس الدين حکمت ، باقی ، بشارتنامه اثرينين صاحيبی رفيعی ، جاماسبنامه اثرينين صاحيبی عبدی، جامع الفرس اثرينی‌نين صاحيبی مصطفی ابن محمد بن يوسف، جامع النصايح اثرينين صاحيبی‌ کمال پاشازاده ، جواهرالاخبار اثرينين صاحيبی شيخ عيسی اوغلو شيخ قاسم، لامعی ، نسيمی ، عاشيق قوربانی ، غريبی ، يونس امره و ….

آنجاق بير سيرا شاعير و عاليم لريميز واردير کی اونلارين اثرلری تورک ديلينده ياراديجيليقدان علاوه ، تورک ديليندن موذافيعه ائديبلر. بيز بورادا بو شاعيرو عاليملردن نئچه سيندن آدآپارماق ايسته ييريک.

محمود بن حسين کاشغری

تورکلرين ان آچيق آنلادانلاريندان ، ان دوغرو آنلايانلاردان ، ان ياخشی جنگاورلريندن اولدوغوم حالدا ؛ تورکلرين تکميل ائللرينی ، اوبالارينی ، چؤللرينی قاريش ، قاريش گزيب دولانديم …گؤردوم کی اولو تانری دؤولت گونشين تورکلرين بورجلاريندا دوغورموش …

ايلک تورک – ايسلام دؤولتينی قوران قاراخانلی لار سويوندان اولان کاشغارلی محمود ۱۰۰۸ جی ايلده شرقی تورکيستانين اويغورستان بؤلگه سينده (بو گون چينين قوزئيينده) کاشغار شهرينده آنادان اولوب . او سجيه و حميديه مدرسه لرينده تحصيل آلاندان سونرا عؤمرونو تورک ديلی تدقيقاتينا وقف ائديب . و بو آماجلا اورتا آسيادان بويدان بويا گزه رک آناطولويا و باغدادا گئدير .۱۰۷۲سونا يئتيرميش مشهور اثرينی عباسی خليفه سينه ارمغان ائدير .

کيتابين اصلی نوسخه سی بو گون اياصوفيا موزئيينده موحافيظه اولونور .

ديوان دا ۷۵۰۰ تورک کلمه سينين عربجه قارشيليغی وئريليب و بو کلمه لرله ايلگيلی بول بول سئچی مثل ، حکمت ، شعر ، افسانه ، تاريخ ، جوغرافيا ، خالق ادبياتی ،فولکولور بيليگی و باشقا اؤرنکلر وئريليب . کاشغارلی محمود بو اثری تورکجه نين اهميتينی و اونون ديرلرين گؤسترمک اوچون و بو ديلين اؤيرنيلمه سينين گرکلی اولدوغو اوچون يازيب . او بئله دئيير :

آند ايچه رک سؤیلورم ، من بوخارانين سؤزونه گوونيلير اماملاريندان بيريندن و باشقاجا نيشابورلو بير امامدان ائشيتديم . ايکي سی ده سندلريله بيلديبلر کی ، يلواجيميز (پيغمبريميز)؛ قيامت بلگه لرينه ، آخر الزمانين قاريشيقلازينی و اوغوز تورکلرينين اورتايا چيخارديغينی سؤيله ديگی سيرادا تورک ديلينی اؤيرنين ، چون کی اونلارين حؤکمرانليغی اوزون سوره جک بويورموشدو . بو سؤز دوغرو ايسه اونون اؤيرنيلمه سی چوخ گرکلی ايش اولور. بو دوغرو اولماسا عاغيل بونو امر ائدر تانری دؤولت گونشينی تورک بورجلاريندان يوکسلدميش و اونلارين مولکلری اوزرينده فلک لری دؤندورموشدور .

گؤروندويو کيمی کاشغارلی محمود وطن سئور، تورکلره عاشيق ، گؤردويو ايشه اورکدن اينانان بير علم آدامی ايدی .

دوزدور کی کاهنليک دؤوروندن ، کاهنلر و اوزانلار چاليشيبلار کی ، اؤز ائللری آراسيندا اولان سؤزجوکلرينی بير يئره توپلاسينلار و اورخون آبيده لرينده اولان گول تيگين يازيتلاريندادا بعضی يئرلر بئله تشبوث گؤسترير .آمما علمی معنادا سؤزلوک توپلاما ايشی ديوان الغات الترک زمانينادک بو قدر مؤحتشم اولماميشدی . خطيب تبريزی ، ابوالعلاء معرينين ، جاحظين و ابن سکيتين عربجه بعضی الفاظ بحث لرينه عاييد مجموعه لری واردير آمما بو سویه ده آنسيکلوپئديک ديل مجموعه سی محمود کاشغرينين زمانينا قدر نه کی شرق دونياسيندا حتی بشريت عالمی نين هئچ بير ديلينده اولماميشدير . و بيرينجی موکمل مجموعه حساب اولور .

بو اثر عوثمانلی حوکومتی نين معاريف وزيرليگينين سيفاريشی ايله ، معلم رفعتين نظرتی آلتيندا داش باسما فورماسيندا چاپ اولور. بو اثری موختليف آداملار آلمانجايا ، روسجايا ، اينگيليسجه يه ايشله ميشلر برؤکلمان طرفيندن اولان آلمانجا ترجومه داهادا اؤنملی دير .

سونرالار بسيم آتالای بو کيتابی عربجه دن چوخ ديقتله چاغداش تورکجه يه چئويريب . و باشقا تورک جومهوريتلری او جومله دن آذربايجان ، اؤزبکيستان ، تورکمنيستان و قازاغيستان جومهوريتلری تورکيه ترجومه لريندن يارارلانيب بو اثری ياييبلار. بو ايل گونئی آذربايجان تورکولوژی تاريخينده چوخ تاريخی بير ايل دير چون کی سايين آغ ساققاليميز و موعليميز دوکتور دوزگون ديوان الغاتين شورا مجليسينده اولان عربجه نوسخه سينی چئويريب و اونو بسيم آتالای نوسخه سيله موقابيله ائديب و دئمک اولار کی دوکتور دوزگونون ياراتديغی بئ اثر ديوان الغاتين لاپ معتبر يايينلاريندان بيريسی دير.

يوسف خاص حاجب

۱۱جی يوز ايلليگين باشلاريندا بالاساغون دا دوغولموش اولان يوسف خاص حاجب ۵۰ ياشيندا ايکن قوتادغو بيليغ مثنويسينی يارالديب بو اثر آنا ديليميزده ايلکين يازيلی اثرلردن دير .

اونون بو تورکجه اثری ۶۶۴۵ بيت دير . اثر ناغيل دير و ناغيلين دؤرد قهرمانی واردير کی هر بيريسی بير رول اويناييرلار .

گون دوغدو – عدالت سيمبولو

آی دولدو –دؤلت سيمبولو

اؤغودولموش- عقل سيمبولو

اود غورموش- قناعت سيمبولو

اثرين متنلری بئله بؤلونور:

۱- آويچغا سؤزو =پيغمبر و قوجالار سؤزو

۲- بيليگليک سؤزو= عاليملر و دانشمندلر سؤزو

۳- اوزانليق سؤزو = شاعرلر سؤزو

اثر بئله باشلايير:

بايات ادی ايله سؤزه باشلاديم

تؤره دن ياردان کؤچورن ايديم

اؤکوش[۱] اؤغدو[۲] بيرله تومن مين ثنا

اوغان[۳] بير باياتا اونا يوخ فنا

قوتادغو بيليغ اسکی زمانلار بير درسليک متنی کيمی ايشله نيردی بو اثرين چوخ ديرلی اؤیود و نصيحت لری واردير.

مثال اوچون نئچه سينی بورادا گتيريک

آنلاييش و علم چوخ ياخشی شئی ديلر ، اگر تاپيرسان اونلارا قوللان گؤيه اوچ

بوتون خالقا ايچدن گلن مرحمت گؤستر

دوغان اؤلور ، اوندان اثر اولاراق سؤز قالير . سؤزونون ياخشی سؤيله اؤلومسوز اولورسان.

امير علی شير نوايي

۱۵جی يوز ايلليگين ايکينجی ياريسيندا ياشاييب، يارادان تورک شاعيری امير علی شير نوايي ، تورک ديلي و شعرينين گليشيمينده چوخ اؤنملی بير يئره صاحيب دير . چون کی تورکجه نين يئنی بير شعر ديلي قازانماسينا باعث اولوب؛ اوندان اول اورتا آسيا دا هنوز بير شعر ديلي تشکول تاپماميشدير بو آنلامدا نوايی ايسلام و فارس کولتورو تأثيرينده گليشن کلاسيک شعری تورکجه ايله ايفاده ائديب .

علی نيهات ترلان نوايی نين جاغاتای نورکجه سينی ترجيح ائتمه سينی بؤيوک بير جسارت اولدوغونو و بو ترجيحينی نه آنلاما گلديگينی بئله دئيير: نوايي تورکجه شعر يازمانی فارسجا دان داها گوجلو اولماق ادعا ائدير . چون کی تورکجه نين اينجه ليک لري داها چوخ دور .

اونون هدفی بير شاعير اولاراق اوزامان کی تورک شاعيرلرينين ده حيران اولدوغو فارس ادبياتی منيمسه ييب تورک روحوندا اويغون بير شکيله سالماسی و اونو يوکسک بير صنعت ديلی حالينا گتيرمک و بو ديلده سويه لی صنعت اثرلرينی قلمه آلماقيدير . بو حرکت زمانين تورک شاعيرلرينی ده جسارتلنديرميش و ياواش ياواش تورکلر آراسيندا فارسجا يئرينه تورکجه ايشلنمه يه باشلايير.

علی شي نوايي گرچکلشديرديگی بو بؤيوک آتديملا ساده جه جاغاتای ادبياتينين یوخ بلکه بوتون تورک ادبياتينين اؤنده گلن شاعيری دورومونا گلدی . اونون اثرلری تورک دونياسينين هر گوشه سينده ، آناطولو ، ايراندا ،عرقدا ، کيريم دا، وولقا بويلاريندا، تورکمنلر آراسيندا و حتی هينديستان دا کی تورک سارای لاريندا اوخونماغا باشلاندی .

فواد کؤپرولو نوايی نين تورکجه يه ائتديگی خيدمت باره سينده يازير: او تورک روحونون و تورک ديلی نين ، فارس روحونا و فارس ديلينه قارشی انقلاب ائتمه بير دؤورده يئتيشديگی اوچون بو موبهم تمايولو شوعورلانديراراق ، تورک ديلي نين فارس ديلينه فائق اولدوغونو ادعا ائتدی .

نوايی نين بلکه ان بؤيوک خوصوصيتی ، اؤزلليکله ده ديل باخيميندان ، ميلليتچی ليگی دير . ايسلام و فارس افکاری اونون فيکرينده بؤيوک بير يئر توتموش اولماقلا برابر،او اؤز ميللتينی و ديلينی بير سئوگيلي کيمی سئوير . او لسان الطير ده جهاندا تورک ادبياتی بايراغيني قالديرماغين ايفتيخارلا سؤيله يير . فرهاد و شيرين ده ايسه “هئچ بير اوردوسو اولماديغی حالدا و هر طرفده يالنيز ديوانين نوسخه لرينی گؤندرمک ايله چين حدودوندان تبريزه قدر بوتون تورک ، حتی تورکمن ائللرينی فتح ائده بيلديگينی “سؤيله يير . سد اسکندر ده غيبدن بير سسين اونا “سن قيلينج سيز يالنيز قلمين ايله تورک اؤلکه لرينی ،تورک ميللتينين قلبين فتح ائده جکسين؛ اونلاری بير واحيد ميللت ائده جکسين وتورک اقليم لری سنه عاييد دير “دئديگينی خاطيرلادير.

نوايی قلمه آلديغی اثرلرينده صميمی بير ادا ايله اؤز شعر سرگذشتی حاقيندا اؤنملی معلومات وئرير . او “لسان الطير “آدلی اثرينده تورک مملکت لرينی يازديغی دؤرد ديوان ، بئش مثنوی و دوز يازيلاريلا فتح ائتديگينی ديله گتيرير . بو بؤلومدن دوشوندویوزه گؤره نوايي داها حياتدا ايکن دؤره سی طرفيندن موفقيت لرينه گؤره تقدير ائديلن بير شاعيريدی . او تورکجه نی بير شعر ديلي حالينا گتيرديگنی و بتون تورک ائللرينی بير قلم آلتينا توپلاديغينی سؤيله يير.

تورک نظمينه چو مين[۴] تارتيب[۵] علم

ائيله ديم اول مملکتينی يک قلم

(تورک شعرلرينده من بايراق آچيب ، او مملکتلری تک قلم ائيله ديم )

نوايي نين ان اؤنملی اثرلريندن بيری ده محاکمه اللغتين دير او بو اثرينده يازير :

آنادیلیم اوزرینده دوشونمه یه باشلادیم، تورکجه نین درینلیکلرینه دالینجا گؤزلریمه اون سگگیز مین عالمدن داها یوکسک بیرعالم گؤروندو. بو عالمین ناخیشلار، زینتلر ایچریسینده گئینشله نن گؤیو، دوققوز گؤیدن داها یوکسک ایدی. اورادا نئچه فضیلتلر، نئچه اوجالیقلار خزینه سینه راست گلدیم. بو خزینه نین اینجیلری، اولدوزلارین لعل- جواهیرلریندن داها دا پارلاق ایدی. بو عالمین گول باخچالارینا گیردیم. گوللری فلکین گونشیندن داها پارلاق ایدی. هر طرفینده گؤ زله گؤرونمه ین، ال چاتمایان داها نه لر واردی، نه لر…

آمما بو مخزنین ایلانی قان تؤکن دی و گوللری نین تیکانی سایسیز- حسابسیزدی. بیزیم تورک شاعرلریمیز بو قورخولو وتیکانلی یوللاردان چکیندیکلری اوچون تورکجه نی بوراخیب گئتمیشلر.

… تورکجه نین فضاسیندا طبیعتیمین آتینی چاپدیردیم، خیالیمین قوشونو قانادلاندیردیم. وجوانیم بو خزینه دن سؤن درجه قیمتلی داشلار، ده یرلی اینجیلر آلدی. کؤنلوم بؤ گول باخچاسی نین دورلو چیچکلریندن، اوجسوز- بوجاقسیز، گؤزه ل قوخولاری اییله دی.

ظن ائدیلمه سین کی، منیم تورکجه نی اؤیمم تورک اولدوغومدان و طبیعتین سؤزلره تورکجه آلیشماسیندان وفارسجانی بیلمه دیگیمدن ایره لی گلیر. اصلینده فارس دیلینی اؤیرنمک اوچون هئچ کیمسه منیم قد ر غیرت گؤستر مه میش و بو دیلین دوغروسونو ویانلیشینی منیم قده ر یاخشی اؤیرنمه میشدیر…

عاشيق پاشا

عاشيق پاشا دا آنا ديليميزدن مودافعه ائدن لردن بيری ساييلير . او تصوف ادبياتينين بللی باشلی نوماينده لريندن اولوب آمما تأسوفله اونون حياتی حاققيندا بيزه چوخ آز معلومات قاليب . او آناطولونون نفوذلو بير صوفی عاييله سينه منسوب دور . حسين حسام الدين معلوماتينا گؤره سياسته ده قاريشديغيندان اوچون مصره قاچيب و دؤنوشونده اؤز دوغولدوغو شهر “قير شهر”ه قاييدير و همين يئرده حياتين دگيشير .

ان اؤنملی اثری اولان “غريب نامه”سينده مشهور تصوف شاعيرلری مولانا، سولطان ولد و عطارين تاثير لری گؤرونمکده دير . غريب نامه او دؤورون تورکجه سی باخيميندان شوبهه سيز ان اؤنملی اثرلردن بيريسی دير . بو اثر ۱۳۳۰ ميلادی ده تماملاشيبدير .

بو اثرين مئيدانا گلمه سينه ،آناطولودا درويش لر آراسيندا کی اهل سنت موجاديله سينه گؤره ، عاشيق پاشا تصوفون اهل سنت عقيده لري اوزرينه دورموشدور.

غريب نامه اون بابدان و هر باب اون دستان دان عيبارت دير .

عاشيق پاشا اؤز غريب نامه سينده ديليميز باره سينده بئله يازير :

و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه “بيز پيغمبرلری اؤز قومونون ديلی ايله گؤندرديک”

قامو ديلده واريدی ضبط و اصول

بونلارا دوشموشدی عقل و اصول

تورک ديلينه کيمسنه باخماز ايدی

تورک لره هرگز کؤنول آخماز ايدی

بو غريب نامه آنين گلدی ديله

کيم بو ديل اهلی داخی معنی بيله

تورک ديلينده یعنی معنی بيله لر

تورک تاجيک جومله يولداش اولالار

يول ايچينده هر بيرينی ييرمه يه

ديله باخوب معنی خوار گؤرمه يه

تا کی محروم قالمايا تورکلر داخی

تورک ديلينده آنلايالار اول حقی

قيلينج و قلم تانريسی شاه اسماعيل ختايي

ختايی نين آناديليميزده ادبی رولو

۱۶جی عصرين بيرينجی ياريسيندا آذربايجاندا صفوی لر خاندانی آدی ايله قودرتلی دؤلت قوران شاه اسماعيل ختائی دؤولت خاديمی اولماقلا ياناشی ، عينی زماندا دوغما آنا ديلينين بوتون اينجه ليک لرينه بلد اولان صنعتکار بير شاعير کيمی ده شؤهرت قازانميشدير .

شاه باباميز ختايی دوشونوردو کی دوغما ديليني بيلمه ين و اونا اهميت وئرمه ين صنعتکار حقيقی صنعتکار اولا بيلمز . او باجاريغي و فعاليتی سايه سينده آذربايجان ادبی ديلينين شعر اوسلوبونو گؤرونمه ميش بير يوکسکليگه قالديرميشدير و نهايت بو ديلده آذربايجان ادبياتيندا ايلک مثنوی لردن اولان “دهنامه” پوئماسينی يازميشدير. تورک ، فارس و عرب ديللرينده شعر يازما قابليتينه مالک اولان ختايی اثرلرينين اکثريتينی دوغما آنا ديلينده ياراداراق اؤز دؤورونون ادبياتينا رونق وئرميشدير .

ختائی شوبهه سيز کی اؤزوندن قاباقکی حافظ، خاقانی ، نظامی ، نسيمی و نوائی کيمی شاعيرلرين شعرين اوخويوب و داها دا چوخ حبيبی ، نوائی و نسيمی يه باغلانميشدير . آنجاق نسيمی يه و حروفيه مکتبينه باغليليغی داهادا چوخدور و ختائی نين فيکير و طريقت صاحيبی اولدوغو اوچون اؤزوندن سونراکی چوخلو شاعيرلره تأثير بوراخدی و داها دوغروسو تورک ادبياتيندا اونون ياراديجيليغی بير دؤنم کيمی ده ساييلير .

اونون چوخ ساييلی ايزله ييجی لريندن آناطولو علوی شاعير لری اولوبلار. بو گون ادبياتدا آناطولو خطائی لری آدلانميش شاعيرلر بوتون ختائی مکتبينده بؤيويوب و قوشما طرزينده شاه اسماعيله چوخ نظيره لر يازيبلارو حتی بعضی عاليم لرين نظرينه گؤره بو ۱۱و يا ۱۸ هئجالی قوشمالارين خطائی تخلوصو ايله يازيب لار و بعض عاليم لرده بو نظريه نی رد ائديرلر.

ختايی نين رولو ديليميزين رسمي لشمه سينده

شاه اسماعيل دؤورونده بوتون دؤلتی پوست لار و مقاملار تورکجه آدلانديريليبلار مثلا: يايلاق باشی ، اون باشی ، يوز باشی، باسماچی ، ديوان بيگی ، قاپيچی باشی و باشقا. وبئله ليکله ختائی نين همتيله آنا ديليميز تکجه شعر و پائزييا دا يوخ بلکه رسمی ديل اولاراق صفوی لر اراضی سينين بوتولوگونده ايشله نيردی و شاه تورک ديللی ايالتلرينه تورکجه و فارس ايالتلرينه فارسجا مکتوب گؤندريردی و بوتون دستورلارينين باشينا “حکم” عوضينه سؤزوموز يازيردی .

ختائی شيعه ادبياتينين بينوؤورسين قويان کيمی

ختائی دؤورونون اؤنملی اولايلاريندان بيری تبريزده دونيانين ايلک شيعی حوکومتينين قورولماسی ايدی . بئله ليکله دئمک اولار کی تورک ديلی شيعی ليک و علوی ليگين رسمی ديلی اولور . ختائی نين شؤهرت ،قودرت و ادبی گوجويله شيعی ادبياتين بينؤره سی تورک ديلينده قويلور کی بو ايشين ايلک آدديمين ختائی اؤزو گؤتورور :

منم بير تن ولی جانيم علی دور

داماريمدا گزن قانيم علی دور

منه بو دفتر و ديوان گرکمز

منيم دفترله ديوانيم علی دور

منم بير قطره سو اونون يانيندا

منوم دريای عمانوم علی دور

منم يعقوب سرگشته جهاندا

منيم یوسف کنعانيم علی دور

بو سؤز “علی ” سؤزو دور ای ختائی

منوم بو سؤزده اوستادوم علی دور

البته ختائی دن اؤنجه آزما چوخ شيعی ادبياتيندا آدديملار آتيلميشدی آنجاق ختائی دن سونرا رسمی لشيب اينکيشاف ائدير و فضولی نين “حديقه السعدا” سی کيمی و مقدسی اردبيلی نين “عقايدالاسلام”ی کيمی شاه اثرلرآنا ديليميزده ظهورا يئتير .

——————————————————————————–

[۱] چوخ

[۲] تعريف

[۳] قادر

[۴] من

[۵] آچيب

—-
قایناق

بؤلمه لر: ادبیات |

۲ گؤروش یازی: “آنا ديلی‌ميزين ايلکين مودافعلری / نوید محمدی”

  1. links for 2007-07-29 « تورک دونیاسی دئییر:
    قويروق دوغان ۷-ي, ۱۳۸۶ چاغ ۱۲:۲۸ آ.خ

    […] آنا ديلی‌ميزين ايلکين مودافعلری / نوید محمدی احمد پاشا، عاشيق پاشازاده، عشقی، عطائی، شمس الدين حکمت، باقی، رفيعی، عبدی، مصطفی ابن محمد بن يوسف، کمال پاشازاده، شيخ عيسی اوغلو شيخ قاسم، (tags: Türkcə Ana-Dili) […]

  2. آنا دیلی و آنا دیلی گونو حاققیندا «آلما یولو»ندان باغلانتی توپلوسو « تورکوک بیز Türkük Biz دئییر:
    بوز آیي ۱-ي, ۱۳۸۶ چاغ ۹:۵۳ آ.خ

    […] نا ديلی‌ميزين ايلکين مودافعلری / نوید محمدی […]

گؤروشلر