قاباق قيشدير. کيم نه بيلير نه قدر مال-داوار پيه‌لرده قيريلاجاقميش، نئچه سودامر کؤرپه‌لر بلگينده دوناجاقيش، کيم بيلير بو ايل قيشی نه تهر باشدان سوواجاقميشلار. قيشين قره‌قئييدی هرکسين جانين آلديغيندا، طبيعيدير کی بير شادليق مراسيمی توتماقلا، بو گئجه‌نين شررينی بير تهر باشدان آشيريب و قارا قيشين قارشيسنا گوجلو روحيه‌ايله چيخماق لازيمدير. چيلله گئجه‌سی مراسيمی ده ائله بو اوزدن يارانميشدير.

***

ائل تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:
۴۰ گون بؤيوک چيلله دير دی ‌آيی‌نين اوليندن بهمنين اونونا کيمی
۲۰ گون کيچيک چيلله او دا بهمنين اون بيريندن سونونا کيمی
۱۰ گون ده قاری‌ننه چيلله‌سی او دا ايسفندين بيريندن اونونا کيمی

آذربايجان نيسبتا سويوق اؤلکه‌دير. قارلارا وئريلن آدلاردان دا همين مسئله آيدين اولور. تاتلارين برف -ی و عربلرين بفر-ی قارشيسندا بيز ده گؤرون نئچه آد وار:
قار، قيروو، سولوقار، آلاچلپوو، قوش‌باشی، بئچه‌باشی، کئچی قيران، دانا قيران، ائششک قيران و ….
ايسفند آيی‌نين قارلارينا دا قار يئين دئيرلر، چونکو بو آيداکی قارلار بير-ايکی گوندن چوخ دوام گتيرمز ، ارير، گئدر و اريديکجه ده اؤزوندن قاباق ياغان قارلاری اريدر. قاريئين قارلارينین دا هره‌سينين بير آدی وار:
موشتولوقچو قار، بيلديرچين قاری، قارقا قاری، سرچه قاری، چرشنبه قاری. (انجوی شيرازی ص ۴۲)
محض بو قدر قارلی قيشلار گؤرن آذربايجانيميزدا، طبيعيدير کی بير چوخ قيش مراسيملری ده اولسون، داها دوغروسو قيش کولتورو باشليغی آلتيندا دانيشاجاغيميز چوخلو سؤزلر وار. واقتين دارليغيندان سؤزلريمی قيسالداراق بير نئچه اؤرنک وئرمکله کيفايت‌لنيرم.

***

شيفاهی خالق ادبياتيميزدان ميثال ووروم.

تاپماجا
اوچو بيزه ياغيدی
اوچو جنت باغيدی
اوچو ييغار گتيری
اوچو وورار داغيدی
(جواب: قيش، ياز، يای و پاييز آيلاری)

بو تاپماجادا قيش فصلی بيزه ياغی و دوشمن کيمی و ياز جنت باغی کيمی گؤستريلميشدی.

آتا سؤزو
• قيش گلدی، قيليش گلدی (قيش سازاغی‌نين قيلينج کيمی کسديگينه ايشارتدير)
• قيش گلر، گئدر اوزو قاراليق کؤموره قالار
• قيشين گؤزو کور اولار (بؤيوک - کيچيک، جاوان – قوجا تانيماز يئری دوشنده هامينی آياقدان سالار)
• قيشدان سوروشدولار هاردا قيشلادين دئدی اوشاقلارين جانيندا

گؤروندوگو کيمی بوتون بو آتا سؤزلرينده قيش شر بير گوج و اينسانلارين دوشمنی کيمی گؤستريلميشدير.

***

بعضی قيش عادتلری
قيشا گيرمزدن اول قيش تداروکی گؤرمک لازيمدير، بير چوخ يئرلرده بوتون پاييز آيلاری قادينلارين اساس فعاليتلری قيش زوماريينا صرف اولار، قوورما، تورشو، لاواشا، دن - دؤش، يئرآلما - سوغان، قوروگؤی، روب و …بو کيمی يئمکلری حاضيرلاييب، قيش زوماری ائدرلر.(۲) بونلارين ايچينده بير ده چيلله قارپيزی اولماليدير.

بؤيوک چيلله باشلانان گئجه يعنی يلدا گئجه‌سی هامی بير - بيرينين ائوينه توپلانار، بير چوخلو قورو يئميشلر، قوورغا، قووت، بعضا ده نار و بو کيمی ياش مئيوه‌لردن، قوناقلار اوچون گتيررلر، ان سوندا دا چيلله‌قارپيزينی ديليم - ديليم کسيب هامييا پايلارلار. چيلله قارپيزينی هامی يئمه‌ليدير، بيريسی ائوده اولماسا دا پايينی ساخلارلار، و بئله اينانارلار کی چيلله قارپيزينی يئسه‌لر اونلارا سويوق دگمييه‌جک، اردبيلده چيلله گئجه‌سی يئييب، ايچديکدن سونرا جماعت چؤله چيخار و شاختايا اوز توتوب، دئيرلر:
“بؤيوک چيلله! سن آللاه برک توتما!”

چيلله گئجه‌سی فالا دا باخارلار، کندلرده و ائلات ايچينده ان يايغين فال، باياتی فاليدير
بير قيز اوشاغينی بولاق باشيندان سو گتيرمگه گؤندررلر، او يول بويو کيمسه ايله دانيشماماليدير، چاغيرسالار بئله جواب وئرمه‌مه‌ليدير، قيز گتيرديگی سو کؤزه‌سينی ائوده آغ‌بيرچک بير خانيما تاپشيرار، او دا سويو تؤکر بير قابا اوستونه ده تميز بير پارچا چکر. سونرا قيز گلينلر و فالينا باخماق ايسته‌ين خانيملار قابين دؤورنه توپلانار، هره‌سی اؤزوندن بير نيشان سو قابی‌نين ايچينه آتار. مثلا مينجيق، اوزوک، سانجاق و ساييره، قيزلاردان بيری الينی سالار قابين تکينه و سويو دولانديرا - دولانديرا، مجليسدکيلر ده هره‌سی ايسته‌ديکلری باياتی‌نين ايلک ميصراعين اوخويارلار. مثلا بيری دئير:
- الينده بايدا گلين
او بيری ايسه:

- قاپيدان بيری گلدی
و…….
کيمين قابا آتديغی نيشان قيزين الينه گلسه، اوخونان سون باياتينی کاميللشديررلر و او باياتی همين شخصين وصف - حاليدير دئيرلر. مثلا:

- الينده بايدا گلين
دوروبدو چايدا گلين
تانری مورادين وئرسين
آچيلان آيدا گلين
(بونون معناسی بودور کی گلن آيين ايچينده مورادينا چاتاجاقدير.)

- قاپيدان بيری گلدی
گؤزومون نورو گلدی
بو آرخی کيم آريتدی
سو بئله دورو گلدی
(دئمک يولدا موسافيرين وارسا ساغ سالامات گليب، يئتيشه‌جک، يا دا گلن گونلرين خئييرلی و ايشيقلی اولاجاق)
( يکانی زارع صص۶۴-۶۶)

***

باشقا دا بير نؤوع تفاّل وار ، بئله کی کند ائولرينده بير-بيرينين دامينا چيخيب، قولاق ياتيردارلار کی ائو اهلی ندن دانيشير. سؤزلری هر بير مؤوضوعدا اولسا، اؤز فيکيرلرينجه اونو بير يئره يوزوب، اورکلرينده توتدوقلاری نيتين جوابين آلارلار.
اونا گؤره ده بو گئجه هامی چاليشار خوش صؤحبتلر، ياخشی سؤزلر، دانيشسينلار، آغيزلارينی خئيره آچسينلار، دئيرلر ائشيدن اولار قوی قولاغينا خئييرلی سؤزلر دگسين، بلکه موشگولو آچيلسين!! (يکاني زارع ص ۶۶)

خالقيميزين ديلينده دولاشان بئله بير ميتولوژيک ريوايت وار:
“بؤيوک چيلله‌ايله کيچيک چيلله ايکی باجيديلار، بيرگون بونلار ايگده آغاجی آلتيندا اوتوروب، دانيشيرديلار، کيچيک باجی ، بؤيوک باجيدان سوروشار کی،
- سن گئتدين نئيله‌دين؟
دئير :
- من گئتديم هامی‌نين اللرين تنديرين اوستونه سالديم، دوندارديم، اوشوتدوم، ناخوشلاتديم، گلديم!
کيچيک باجی دئير:
- بولار بير ايش دئييل کی من گئتسم، قاريلاری کورکدن، لولئيين‌لری لولکدن، گلينلری بيلکدن، کؤرپه‌لری بلکدن ائلرم!!
بؤيوک باجی دئير: سن ده بير ايش گؤره بيلمزسن چونکو قاباغين يازدی، عؤمورون آزدی.(۳)

چيلله گئجه‌سی و ائله‌جه‌ ده بوتون قيش بويونجا چوخ اسکی زامانلاردان قالان کوساگلين، خديرنبی، ساياچی کيمی مراسيملر و بايراملار کئچيريلر.
ميثال اوچون بورادا کوسا گلين مراسيمينه قيساجا ايشاره ائده‌جگم:
کوسا گلين مراسيمی زيرنا، و دوهول ايله موشاييعت اولار، کوسا يئل قوواندان ساققال قويار، باشينا ايکی بوينوز تاخار، يانينا دا بير گلين سالار، بير ده اؤزويله بؤيوک بير چووال داشييان بيريسين دولانديرار. بونلار کند ايچينه گليب، چاليب، اوخويوب، اوينايارلار.

کوسا گلين شعرلريندن بير نئچه‌سينی آشاغيدا وئريرم:

کوسا گلير هاوادان
ساققالی يئل قووادان
کوسانين پايين گتير
آی خانيم ائوين آوادان

جانيم قاراباش قويون
قارلی داغلار آش قويون
اوچ گون، اوچ گئجه کئچر
کوسايا يولداش قويون

جانيم او قاتار کئچی
قايادا ياتا کئچی
قيش سويوغو گلنده
بالانی آتار کئچی

آی خالا خالا دور ايندی
يوک ديبينه سوز ايندی
چؤمچه‌نی دولدور ايندی
آللاه بالان ساخلاسين
دو بيزی يولا سال ايندی
(انجوی شيرازی ص ۹۵-۹۸)

****

خالق چيلله‌لر‌ی قارشيلاديغی کيمی يولا دا سالار. کيچيک چيلله‌نين سون گئجه‌سينه کورداوغلو دئيرلر. بو گئجه قيز - گلينلر داما چيخار و دامدا اود يانديريب، قارلاری اونون اوستونه سووراراق اوخورلار:
چيلله قوودو، چيلله قوودو
سحر مينجيق، سحر مينجيق(۴)
(انجوي شيرازي ص۴۸)
سحر مينجيق دئديکده صاباحيسی گون مينجيق - مينجيق ياغيش ياغاجاغينا اينانارلار.

چيلله‌نين سون گونلری حاققيندا دا ميتولوژيک بير ريوايت وار، اونو دا ائشيده‌ليم.
-دئييرلر کيچيک چيلله چيخان گونون صاباحيسی، حاجی‌لئيلک گلر و گؤلون دونموش بوزلارينا آياق باسار(۵) ، دونوق سولار باشلارلار اريمگه. اما بير دفعه هاوا بتر کولک ائليردی. يامان سويوق دوشموشدو، پيشيکلر ميرنووا دوشوب، قورتلار اته يئريکلير و ايتلرين قانينا سوساميشديلار، خالق نه قدر حاجی لئيلگين يولونو گؤزله‌ديلرسه اوندان خبر اولمادی، آرادا بير نئچه نفر آغزی‌گؤيچک ده گليب، پيس يئره يوردولار: بيری دئدی يقين قاردا قاليب، بيری دئدی يقين يولون آزيب، صياد بابا دئييلن بير ديل آنلايان، تاری تانييان، خئير - دوعالی ياخشی کيشی وارايدی او دا جماعته دئييردی کی نياران اولمايين هرياندان اولموش اولسا حاجی لئيلک گليب، چيخار بير آز دا دؤزمه‌ليسيز.
آما گؤزله گؤزون وار اولسون. حاجی‌لئيلکدن خبر اولمادی آخيردا جماعت يورولوب، کور پئشمان ائولرينه دؤندولر.
صياد بابانين کورداوغلو آديندا بير اوغلو وار ايدی، ائوه گليب، اوغلونا دئدی، اوغول دور پار - پالتاريوی گئی! گئت گؤر بلکه حاجی‌لئيلک گليب، گديکده قاليب.
کورداوغلو چاريقلارين گئيدی، پاتاواسين باغلادی، کورکونو ده چيگنينه ساليب، آلا چلپوو ياغا - ياغا داغ يوخاری يولا دوشدو. آخيردا گئديب، يوققوشون باشينا چاتدی. گؤردو کی بعلی حاجی لئيلک گليب، اوردادی. اونو قوجاعينا آليب، کنده ساری دؤندو، کيچيک چيلله بئله گؤردوکده لاپ سالدی عينادينا هرطرفدن قار ياغديريب، کولک ائله‌دی. کورداوغلو لئيلگی کورکونون ايچينه سالدی کی هم او اوشومه‌سين هم ده بو قيزيشسين، اما کيچيک چيلله قارلاری اوز گؤزونه سووروب، يولونو آزديرماق ايستيردی، نه ايسه کورداوغلو بير داشين داليندا گيزلنيب، اؤزونو کولکدن قورويوب، حاجی لئيلک ايلن سحره کيمی اورادا قالدی.
اما گل گؤر کی کورداوغلو گلمه‌يينجه آتا – آناسی برک نياران قالديلار، بير نئچه ساعات گئجه‌نی گؤزله‌ديلر، خبر اولمادی، کور- پئشمان باشلارينی آتيب، ياتديلار.
کورداوغلونون آناسی دؤشونو چيخاريب، يئره دايادی صوبحه کيمی، سحره ياخين صياد بابانی اوياتدی کی موشتولوغومو وئر. اگر کورداوغلو ايندييه‌جن ديری قالميش اولسا داها بوندان سونرا اؤلمز.- دئدی.
- من دؤشومو يئره داياميشديم، سحره کيمی سويوقدان آز قالا دونوردو، آما ايندی يئر قيزيشدی، دئمه‌لی يئر نفس چکمگه باشلاميش!!
بير آزدان گؤردولر کورداوغلو ساغ - سالامات گليب، چيخدی، او حاجی‌لئيلگي ده بير باشا گؤل سولارينا آپارميش، او دا آياغينی باسجاق، گؤللرين سولاری اريمگه باشلاميشدی.

بو سون درجه گؤزل اسطوره ‌ايله ده سؤزلريمه سون قويماق ايستريديم.
آنجاق سؤزلريمين اولينده دئديگيم کيمی، آتا بابالاريميز بو گئجه آغيزلارينی خئيره آچارميشلار، قوی ان سون سؤزومده خئير دوعا ايله سونا چاتسين:
هميشه آلنينيز آچيق، گؤيلونوز شاد اولسون.
آللاه سيزی آتا اوجاغيندان، آنا تورپاغينيزدان قيراق سالماسين.
و بير ده نئجه دئيرلر سؤز واقتيا چکر دئميشلر، اوتوز ايل بوندان اول بيز ده بو اونيورسيته نين اؤيرنجيسی اولاراق رحمتليک خويلو عاشيق اصلانی بو سالونا چاغيرميشديق. او دا بئله بير خئير دوعا وئردی:
گول اولاسيز، بولبول اولاسيز، قفسده اولموياسيز.

…………………………………

قايناقلار:
۱- يکانی زارع، پرويز ” آذربايجان شيفاهی ائل ادبياتينا بير باخيش” (تهران ۱۳۷۷، نشر انديشه نو)
۲- انجوی شيرازی، سيد ابوالقاسم “جشنها و آداب و معتقدات زمستان جلد دوم استانهای آذربايجان و همدان” (تهران ۱۳۵۴، انتشارات اميرکبير )
۳- افندی‌يئف پاشا “آذربايجان شيفاهی خالق ادبياتی” (باکي، ۱۹۹۲ معارف نشرياتی)
۴- جاويد، سلام‌الله “آذری فولکلور صحيفه لری درگيسی”ا
۵- صرافی عليرضا “ديلماج درگيسی فولکلور اؤزل ساييسی ۲۱- ۲۴- اونجو سايی”
۶-سيدوف، نورالدين “تاپماجالار” (باکی، ۱۹۷۱- علم نشرياتی)
۷- شاه محمدی، فاطمه و ذبيح‌الله “ضرب‌المثلهای ترکی در گويش زنجانی” (زنجان ۱۳۸۳، انتشارات نيکان کتاب)

اتک يازيلار:
۱- ميثال اوچون بيزده بئله بير دب وار کی، بير ائودن قيز کؤچورنده تزه گلينی ائوی ترک‌ائتمه‌دن اول آتا اوجاغی‌نين (تنديرين) باشينا گتيررميشلر، او ايسه اوچ دؤنه اوجاغين باشينا دولانار و سونرا دا ادب - ارکانلا اگيليب، اوجاغين قيراغيندان اؤپر و ائوی ترک ائدر.
بو اود و اوجاق موقدسليگينی اؤزونده ياشادان بير عادت و دبدير.

۲- يئری گلميشکن بورادا بير قيسا ريوايت ده نقل ائتسم پيس اولمازدی:
دئييرلر بير قاری ننه‌، قيزی و پيشيگی ايله ياشارميشلار، پاييز آيلاريندا بوتون قوهوم- قونشو قيش زوماری تداروکونده اويان بويانا قاچيب، چاليشديقلاری حالدا، قاری ننه ايلن قيزی هيچ بير ايش گؤرمورموشلر.
سوروشارلار :
- آی ننه بس نيه قيشا حاضيرليق ايشلری گؤرمورسن؟
قاری دا تنبل‌ليکدن دئير:
-من بو قيشا قالمارام، اؤلوب، گئده‌جگم دا نه اوچون تداروک گؤروم!
قيزی دا دئير:
-من ده اره گئده‌جگم، گئديب ار ائوينده يئييب، ايچرم. دا نه اوچون تداروک گؤروم!
پيشيک ده دئير:
-ائله کی قاری ننه اؤلدو، قيزدا اره گئتدی داها من ده بو ائوده اوتورمارام، قوشولارام قيز گئدن ائوه گئديب، اوردا يئريمی سالارام.
اما ايش بئله گتيرير کی قاری ننه ديری قالير! قيزين دا باختی آچيلمير، اوچو ده قيش بويونجا کورلوق چکيرلر.

۳- بو توفارقان واريانتيدير. خويدا دا بئله دئيرلر: بؤيوک چيلله دئير من گئتديم هامی نين اللرين باغلاديم، تنديرين اوستونه سالديم گلديم.
کيچيک چيلله ده دئير: من سنين کيمين دئييلم، گئديب، هامينی تنديردن قووب، کوفله‌دن چيخاراجاغام، اوشاقلارين اللرين بئشيکده، قوجالارين اللرين بوز سينديراندا چاتلاداجاغام ، گلينلرين الينی بولاق باشيندا دوندوراجاغام.

۴- بو قوشا چای واريانتيدير، سايين قالادا بو شعری اوخويارلار:
چيلله قاچدی‌ها چيلله قاچدی
بالالارين گؤتؤتدو قاچدی

۵- بير چوخ يئرلرده دئيرلر: حاجي لئيلک سولارا ايشر، و اونون دالينجا بوزلار ارير.

…………………………………

بو مقاله ۱۳۸۵- اینجی ايل ۲۸ آذرده شريف تکنيک اونيورسيته‌سينين شعر و ادب انجومنی تشبّوثويله دوزنلنن چيلله گئجه‌سی مراسيمینده سونولموشدور.
۲۸/۹/۸۵
www.yenises.org